Wyniki kwerendy historycznej materialnego dziedzictwa kulturowego (zabytków nieruchomych) z obszaru gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu „Lokalna Grupa Działania – Tygiel
Doliny Bugu” Celem
opracowania jest oszacowanie stanu zachowania materialnego dziedzictwa
kulturowego w formie zabytków nieruchomych i zabytków archeologicznych o
własnej formie terenowej na obszarze gmin: Drohiczyn, Dziadkowice, Grodzisk, Jabłonna Lacka,
Korczew, Mielnik, Milejczyce, Nurzec-Stacja, Perlejewo,
Repki, Sarnaki,
Siemiatycze i Sterdyń, zrzeszonych w
stowarzyszeniu „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu”.
Zabytkiem, w myśl Ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i
opiece nad zabytkami (Dz.U. Nr 162, poz. 1568,
Art. 3 pkt. 1; dalej: Ustawa ...) nazywamy
„nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły, będące dziełem
człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej
epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze
względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową.” Oprócz
zabytków nieruchomych i ruchomych, wydzielonych na podstawie kryterium mobilności,
Ustawa wprowadziła również odrębną kategorię zabytku archeologicznego (Ustawa ...Art. 3 pkt. 4). Przedmiotem opracowania będą
zabytki nieruchome: krajobraz kulturowy, układy urbanistyczne (miejskie) i ruralistyczne (wiejskie), dzieła architektury i
budownictwa, dzieła budownictwa obronnego (architektura militaris),
obiekty techniki, cmentarze, parki, oraz miejsca upamiętniające wydarzenia
historyczne, a także część zabytków archeologicznych posiadających własną
formę krajobrazową: grodziska, kurhany, cmentarzyska w obudowach kamiennych (Ustawa ... Art. 6.1, Art. 6.3) znajdujące się na obszarze
gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu „Lokalna Grupa Działania – Tygiel
Doliny Bugu”. Zabytki te, wpisane do rejestru zabytków lub ujęte w miejscowym
planie zagospodarowania przestrzennego, podlegają ochronie i opiece bez
względu na stan zachowania (Ustawa ..., Art. 6.1.;
Art. 7). Na tych samych zasadach ochronie prawnej podlegają też zabytki
niematerialne: „nazwy geograficzne, historyczne lub tradycyjne nazwy obiektu
budowlanego, placu, ulicy lub jednostki osadniczej” (Ustawa
..., Art. 6.2).
Nowa ustawa o ochronie zabytków w stosunku do wcześniej obowiązującej Ustawy
o ochronie dóbr kultury z 15 lutego 1962 r. znacznie rozszerzyła zakres
ochrony. Znalazła się w niej jednak tylko część pojęć i kategorii związanych
z ochroną zabytków: historyczny układ urbanistyczny i ruralistyczny,
historyczny zespół budowlany i krajobraz kulturowy. Nie uwzględnia natomiast
pojęcia „dobro kultury” wprowadzonego przez wcześniejszą ustawę oraz
„dziedzictwa kulturowego”, w tym „dziedzictwa archeologicznego”. Pojęcia
powyższe od dawna funkcjonują w piśmiennictwie naukowym, a część z nich, jak
choćby „dziedzictwo kulturowe” weszło również do języka potocznego. W
niniejszym opracowaniu pojęcia te będą używane w następującym znaczeniu: - historyczny
układ urbanistyczny lub ruralistyczny:
„przestrzenne założenie miejskie lub wiejskie, zawierające zespoły budowlane,
pojedyncze budynki i formy zaprojektowanej zieleni, rozmieszczone w układzie
historycznych podziałów własnościowych i funkcjonalnych, w tym ulic i sieci
dróg” (Ustawa ... Art. 3, pkt 12); - historyczny
zespół budowlany: „powiązana przestrzennie grupa budynków, wyodrębniona ze
względu na formę architektoniczną, styl, zastosowane materiały, funkcję, czas
powstania lub związek z wydarzeniami historycznymi” (Ustawa
... Art. 3, pkt 13); - krajobraz
kulturowy: „przestrzeń historycznie ukształtowana w wyniku działalności
człowieka, zawierająca wytwory cywilizacji oraz elementy przyrodnicze” (Ustawa ... Art. 3, pkt 14); - dobro kultury:
każdy obiekt zabytkowy, również nie objęty ochroną prawną poprzez wpis do
rejestru konserwatorskiego (Szwarczewska M. 2002,
s. 25, 33); - dziedzictwo
kulturowe: „zabytki, zespoły i miejsca zabytkowe [...] o
szczególnych walorach historycznych, naukowych i estetycznych” (Konwencji
w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego,
Paryż 1972 r., cyt za: Szwarczewska
M. 2002, s. 36). W szerszym ujęciu dziedzictwo kulturowe odpowiada pojęciu
kultury kształtowanej w wyniku procesów dziejowych; - dziedzictwo
archeologiczne: „wszystkie pozostałości i obiekty oraz wszelkie inne
(materialne) ślady ludzkości z minionych epok” (Europejska Konwencja o
Ochronie Dziedzictwa Archeologicznego Malta 16.01.1992 r.;
Dz.U. z 1996 r. Nr 120,
poz. 564).
Kwerenda realizowane była w dwóch etapach. Etap pierwszy polegał na
przeprowadzeniu szczegółowej kwerendy archiwalnej i bibliograficznej.
Kwerenda archiwalna objęła archiwa: Podlaskiego Wojewódzkiego Konserwatora
Zabytków w Białymstoku, Delegatury Łomżyńskiej Podlaskiego Wojewódzkiego
Konserwatora Zabytków w Białymstoku oraz Delegatury Siedleckiej Mazowieckiego
Konserwatora Zabytków. Wyniki kwerendy zostały zweryfikowane i rozszerzone na
podstawie informacji zaczerpniętych ze źródeł drukowanych: Katalogu
zabytków architektury i budownictwa w Polsce, województwa:
białostockie (Zabytki 1992), łomżyńskie (Zabytki 1985) i
siedleckie (Zabytki 1988), Wykaz zabytkowych cmentarzy w Polsce.
Województwo białostockie (Baniukiewicz, Kosyl 1996); Zabytkowe cmentarze, woj. łomżyńskie
(Szerszeń 1991)[1]
oraz Katalogu parków i ogrodów zabytkowych dawnego woj. białostockiego (Bończak-Kucharczyk et alle,
2000).
Etap drugi polegał na weryfikacji w terenie wszystkich zabytków i dóbr
kultury ujętych w wykazach, oraz uzupełnieniu tych wykazów o nieujęte w nich
dobra kultury. Dużym utrudnieniem w pracach terenowych był brak numerów
policyjnych na wielu domach, a przede wszystkim zmiany numeracji domów w
niektórych wsiach. Nowej numeracji nie uwzględnia dokumentacja konserwatorska
(najczęściej ze stanem aktualizacji na lata osiemdziesiąte XX w.) oraz oparte na niej opublikowane zestawienia.
W przypadkach, gdy odtworzenie starszej numeracji nie było możliwe jako
metodę waloryzacji przyjęto spis z natury wszystkich dóbr kultury (zabytków
nieruchomych) w danej miejscowości. Identyczną metodę stosowano również w przypadkach,
gdy dokumentacja konserwatorska zawierała jedynie nazwisko lub imię i
nazwisko właściciela dobra kultury, a ustalenie w czasie kwerendy terenowej którego obiektu dotyczy ta informacja nie było
możliwe. 1. Zasoby materialnego dziedzictwa
kulturowego gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu „Lokalna Grupa Działania
– Tygiel Doliny Bugu” Na
podstawie kwerend archiwalnych i bibliograficznych ustalono, że łącznie na
obszarze gmin Drohiczyn, Dziadkowice, Grodzisk,
Jabłonna Lacka, Korczew, Mielnik, Milejczyce, Nurzec-Stacja,
Perlejewo, Repki, Sarnaki, Siemiatycze i Sterdyń
zrzeszonych w stowarzyszeniu „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny
Bugu” zarejestrowano 3018 obiektów budownictwa i architektury (zabytków i
dóbr kultury)[2]
oraz zabytkowych cmentarzy i mogił, a także 75 zabytków
archeologicznych o własnej formie krajobrazowej, objętych ochroną
konserwatorską na podstawie wpisu do rejestru zabytków nieruchomych. Badania
terenowe wykazały znaczny ubytek, szczególnie zabytków i dóbr kultury
obejmujących przede wszystkim wiejską architekturę mieszkalną i gospodarczą.
Praktycznie bez zmian przedstawia się natomiast stan zachowania architektury
sakralnej, cmentarzy i zabytków archeologicznych. Zróżnicowana sytuacja
dotyczy założeń rezydencjonalnych (pałacowych i dworskich). Na uwagę
zasługuje przeprowadzana z dużym pietyzmem rewitalizacja i częściowa
rekonstrukcja założenia pałacowego w Korczewie.
Natomiast rezydencje dworskie wraz z otaczającymi je parkami oraz
towarzyszące im założenia folwarczne znajdują się najczęściej w złym stanie. Podczas
badań terenowych weryfikowany był fakt istnienia obiektu oraz stopień
zatarcia jego cech zabytkowych – stopień przekształcenia bryły i detalu
architektonicznego. Do katalogu materialnego dziedzictwa kulturowego gmin
zrzeszonych w stowarzyszeniu „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny
Bugu” włączone zostały jedynie obiekty istniejące, o zachowanej bryle
(kształcie/rozplanowaniu) i całkowicie lub częściowo zachowanym detalu
architektonicznym. Nieujęte zostały natomiast obiekty o przekształconej bryle
i znacznie zniszczonym lub przekształconym detalu architektonicznym: budynki
o zmienionym kącie nachylenia dachu pokryte eternitem lub blachodachówką
o kolorystyce nie znajdującej uzasadnienia w cechach
krajobrazu kulturowego, ze zrębem oszalowanym papą, dyktą, eternitem,
obmurowanym cegłą lub otynkowanym, ze zmienionym rozmieszczeniem i kształtem
otworów okiennych i drzwiowych, z wymienioną stolarką okienną (plastikowe
okna panoramiczne) i drzwiową, a także obiekty znajdujące się w ruinie lub
zdewastowane, których stan wskazywał na szybką i całkowitą destrukcję. Stan
liczebny materialnego dziedzictwa kulturowego na obszarze poszczególnych gmin
był różny. Najwięcej zabytków i dóbr kultury zachowało się na terenie gmin
Drohiczyn i Sarnaki, najmniej na obszarze gminy Mielnik, Perlejewo i
Siemiatycze. Stan
zachowania materialnego dziedzictwa kulturowego na obszarze gmin zrzeszonych
w stowarzyszeniu „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu”
Skalę
oraz kierunki przekształceń i destrukcji materialnego dziedzictwa kulturowego
gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu „Lokalna Grupa Działania – Tygiel
Doliny Bugu” dobrze odzwierciedla gmina Drohiczyn, obszar najbogatszy pod
względem liczby i rangi zabytków i materialnych dóbr kultury.
Porównanie
liczby obiektów z obszaru gminy Drohiczyn odnotowanych w archiwach konserwatorskich
i zestawieniach drukowanych z wynikami badań terenowych przeprowadzonych w
2007 r. wskazuje na daleko posuniętą destrukcję zabytków i dóbr kultury
wiejskiego i miejskiego budownictwa mieszkalnego oraz gospodarczego przy
jednoczesnym utrzymaniu stanu liczebnego obiektów sakralnych, cmentarzy i
budynków użyteczności publicznej - szkół. Największe straty dotknęły zabytki
budownictwa dziewiętnastowiecznego. Nie istnieją lub zostały mocno
przekształcone wiejskie domy drewniane w: Śledzianowie
(dom nr 37 z 1844 r.), Klepaczewie (dom nr 19 z
pierwszej połowy XIX w.) i dom w Runicy
(dom nr 10 z pierwszej połowy XIX w.). Te same procesy dotknęły też drewnianą
i murowaną, dziewiętnastowieczną i starszą zabudowę mieszkalną Drohiczyna,
łącznie z murowanym domen z 2 połowy XVIII w (ul. Kraszewskiego 1). Znacznym
przekształceniom lub destrukcji uległy domy z pierwszej połowy XX w. W
poszczególnych kategoriach chronologicznych ich liczba zmniejszyła się często
ponad trzykrotnie. W pojedynczych przypadkach w stanie niezmienionym
przetrwały budynki gospodarcze: obory, stodoły, spichlerze, piwnice i młyny.
Nie zachowały się natomiast lub uległy znacznym przekształceniom wszystkie
stajnie, chlewy, kuźnie i inne budynki gospodarcze. 2. Wnioski
W 1984 roku, na terenie ówczesnego województwa białostockiego, w archiwum
wojewódzkich służb konserwatorskich odnotowanych było około 3000 obiektów, w
tym 2300 budowli drewnianych. Znajdowało się wśród nich 21 drewnianych
kościołów i dzwonnic, 66 cerkwi, 24 kaplice, 2 meczety, 19 dworów (sic!), około 1450 domów
wiejskich i małomiasteczkowych, około 360 budynków gospodarczych, 124
wiatraki, 15 młynów wodnych, 16 kuźni i 60 tzw. obiektów innych, obejmujących
m.in. obiekty użyteczności publicznej (Stalończyk
L. 1993, s. 361, 363). Niestety nie dysponujemy
analogicznym zestawieniem dla obszarów dawnego województwa siedleckiego. Wyniki
badań terenowych przeprowadzonych w 2007 r. na obszarze gmin zrzeszonych w
stowarzyszeniu „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu” wskazują
na znaczną i szybką destrukcję materialnego dziedzictwa kulturowego, przede
wszystkim tradycyjnej architektury wiejskiej i małomiasteczkowej, a wraz z
nią zaburzanie i zacieranie historycznych układów ruralistycznych
i degradację krajobrazu kulturowego. Pozytywnym zjawiskiem jest natomiast
przetrwanie, z nielicznymi wyjątkami, w stanie nie
zaburzonym lub jedynie nieznacznie zaburzonym historycznych układów
urbanistycznych: Drohiczyna, Mielnika, Milejczyc, Sarnaków i Sterdynia. Widoczne jest przy tym zróżnicowane
regionalnie przyczyny tego zjawiska. W części północno-wschodniej, należącej
do Podlasia, jest to wyludnianie się wsi i starzenie się ich mieszkańców, a
co za tym idzie częsty brak perspektyw rozwojowych w obecnych realiach gospodarczych.
Paradoksalnie właśnie tu zachowało się najwięcej tradycyjnej architektury
wiejskiej, co wynika z mniejszego w porównaniu z innymi regionami tempa
procesów modernizacyjnych. Jednocześnie badania socjologiczne i etnologiczne
wskazują na przetrwanie tu silnych więzi lokalnych i mocne zakorzenienie
mieszkańców w kulturze tradycyjnej. Zjawiska te są czynnikiem sprzyjającym
zachowaniu materialnych dóbr kultury tych obszarów (Witkowski
W. 2005, s. 113). Na terenach Podlasia większa jest
też perspektywa zachowania architektury tradycyjnej poprzez rozwój agroturystyki i przekształcanie wielu gospodarstw w
letniska. Aby stało się to możliwe konieczna jest jednak spójna i skuteczna
polityka kształtowania krajobrazu wiejskiego. Konieczne jest również
zahamowanie widocznych już, niekorzystnych tendencji swobodnego
przekształcania zabudowy gospodarstw letniskowych zgodnie z potrzebami i
estetyką ich właścicieli, niestety często niezgodną z tradycją i kulturą
regionu. Natomiast
w okolicy drobnoszlacheckiej – w południowej i zachodniej części regionu –
procesy modernizacyjne są już bardzo zaawansowane, co wpłynęło na znaczne
przekształcenie i – niestety – dewastację krajobrazu wiejskiego. Szczególnie
widoczne są tu rezultaty działań zmierzających do zastąpienia wiejskich domów
drewnianych przez budynki murowane. Działań zapoczątkowanych w okresie
powojennym i zbiegających się postrzeganiem przez społeczności wiejskie
drewnianych, tradycyjnych domów o niewielkiej powierzchni użytkowej jako
symboli ubóstwa i zacofania (Kornecki M. 1993, s.
331; Czarnecki B. 1996, s. 14). Do przełomu lat
osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w. były
one zastępowane, szczególnie od lat 70-tych XX w. przez
propagowane przez władze PRL-u murowane budynki w formie sześcianu z płaskim
dachem zwane „klockami” lub „kostkami polskimi” (Czarnecki
B. 1996, s. 13; Czarnecki W. 1996, s. 24-25; Witkowski W. 2005, s. 109-111). W ciągu ostatnich dwóch dekad ich alternatywą
stały się z jednej strony domy wznoszone według gotowych projektów, określane
jako „architektura ziemi niczyjej” (Czarnecki W.
1996, s. 25; Witkowski W.
2005, s. 112), z drugiej zaś budynki wznoszone
systemem gospodarczym, z najtańszych materiałów, często sprawiające wrażenie
niedokończonych, które można określić mianem wielostylowych.
Ich powierzchnia użytkowa wielokrotnie przewyższa powierzchnię domów
tradycyjnych. Budynki murowane wznoszone są przy tym przeważnie bez
zachowania historycznych linii zabudowy, a przez swą znaczną wysokość: 2-3
kondygnacje, często z wysoką piwnicą, tworzą nieplanowane dominanty w
krajobrazie. Równie
dużym zagrożeniem zachowanej jeszcze tradycyjnej architektury mieszkalnej
jest jej rozbudowa i modernizacja. Rozbudowa polega przede wszystkim na
dostawianiu dobudówek lub powiększaniu powierzchni izb w istniejącej już
bryle. Prowadzi to do zaburzenia proporcji budynku i wiąże się zazwyczaj z
wprowadzeniem asymetrii w kształcie dwuspadowego dachu. W skrajnych
przypadkach stary dom jest obudowywany niemal ze wszystkich stron nowymi
pomieszczeniami, a częściowy zarys jego pierwotnej bryły jest czytelny
jedynie dzięki nie zasłonięciu miejsc połączeń dobudówek przez oszalowanie
lub otynkowanie. Materiał użyty do rozbudowy domu prawie nigdy nie nawiązuje
do pierwotnego budulca. Zazwyczaj są to pustaki lub bloczki silikatowe, płyta
wiórowa i deski. Prace
modernizacyjne mają najczęściej na celu docieplenie
budynku i naprawę uszkodzonych elementów konstrukcji. Polegają one na
położeniu na zrębie lub drewnianym szalunku ścian dodatkowej warstwy
izolacyjnej. Z końca PRL-u pochodzą domy ze zrębem obitym papą lub
eternitem. Ostatnie dekady przyniosły z kolei modę na szalowanie sidingiem. Materiał ten, blokujący odprowadzanie wilgoci
często pleśnieje i prowadzi do zagrzybienia ścian. Modernizacja dotyczy
również wymiany pokrycia dachu oraz stolarki okiennej i drzwiowej. Eternit i
dachówka cementowa, które wcześniej zastąpiły strzechę i wiórek, zastępowane
są obecnie przez blachę lub blachodachówkę. Szeroka
oferta kolorystyczna tych pokryć dachowych sprawia, że obok dachów w kolorze ciemnoceglastym nawiązującym do dachówki glinianej, w
krajobrazie wsi nadbużańskich pojawiły się też domy (i budynki gospodarcze) o
dachach niebieskich, zielonych oraz w czerwono-szarą „panterkę”. Przy wymianie
stolarki okiennej i drzwiowej dochodzi często do powiększania otworów, zmiany
ich kształtu, a w przypadku okien również do zmiany ich rozmieszczenia na
ścianie budynku. Drzwi rzadko odpowiadają kolorystyką ścianie, w której
zostały umieszczone. Drewniana stolarka okienna zastępowana jest przez
plastikową, a okna z wielopolowymi szybami przez okna panoramiczne. Odrywane
są przy tym i wyrzucane stare nadokienniki i podokienniki oraz okiennice.
Działania takie podyktowane są najczęściej względami ekonomicznymi. Z tych
samych pobudek – dążenia do ograniczenia kosztów – wynika też, coraz
popularniejsze impregnowanie zrębów domów przepalonym olejem silnikowym. Opisane
wyżej przekształcenia prowadzą w sposób nieodwracalny do częściowego lub
całkowitego zatarcia cech zabytkowych budynku. Zróżnicowanie
kulturowe obszaru gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu „Lokalna Grupa
Działania – Tygiel Doliny Bugu” wynikające z uwarunkowań historycznych
sprawia, że nie jest możliwe wskazanie jednego wzorca tradycyjnej architektury
budynków mieszkalnych charakterystycznych dla tego obszaru. Przede wszystkim
czytelny jest wyraźny podział na wsie chłopskie o zwartej zabudowie w formie
ulicówki oraz wsie drobnoszlacheckie z luźno rozmieszczoną, przysiółkową zabudową. Drugi rodzaj rozplanowania wsi
jest charakterystyczny dla „szlachty zagrodowej”, która przybyła tu u schyłku
XIV i w pierwszej połowie XV w. z terenów
historycznego Mazowsza zasiedlając zachodnie pogranicze Wielkiego Księstwa
Litewskiego (Wiśniewski J. 1964, s. 123; Samsonowicz
H. 2001, s. 13). We wcześniejszych ujęciach
opisywano je jako: „północno-wschodni chłopski” i „południowo-zachodni
drobnoszlachecki”, zwany też mazowiecko-podlaskim (Stalończyk
L. 1993, s. 362). Charakterystyczny
kształt wsi jest jednym z kryteriów uwzględnianych przy wyznaczaniu regionów
budownictwa tradycyjnego (ludowego). Kolejnymi kryteriami są: typy zagród i
ich elementy składowe (domy i budynki gospodarcze), rozwiązania funkcjonalne
budowli, ich architektura, zdobnictwo i wyposażenie (Kornacki
M. 1993, s. 329). Kryteria te, łatwe do uwzględnienia jeszcze 20-30 lat temu
w realiach współczesnych wsi uległy w znacznym stopniu zatarciu. Pierwotny
układ wsi jest często zaburzany przez strefy nowej zabudowy lokowanej nie
tylko na peryferiach, ale również zajmującej wolne działki w obrębie samych
wsi. Zjawisko to jest szczególnie widoczne we wsiach letniskowych.
Modernizacja zabudowy mieszkalnej i gospodarczej powoduje zacieranie układu
tradycyjnej zagrody, poprzez złamanie linii zabudowy, zwiększenie kubatury,
zmianę architektury i rozplanowania wnętrza, a także rozmieszczenia
poszczególnych budynków, przy jednoczesnej eliminacji niektórych ich typów
(np. spichlerzy). Do rzadkości należą całe zachowane zagrody o tradycyjnej
zabudowie lub zespoły obejmujące więcej niż 2-3 budynki z jednej zagrody.
Częściej przetrwały ich pojedyncze elementy: domy, stodoły, spichrze,
piwnice, obory. To właśnie dzięki nim możliwe jest jeszcze wskazanie różnic w
architekturze i zdobnictwie budynków charakterystycznych dla poszczególnych
regionów. Anachronizmem stało się tez kryterium tradycyjnego wyposażenia.
Widoczny w ostatnich dekadach postęp cywilizacyjny sprawił, że tradycyjne
sprzęty użytkowane niegdyś w domach i gospodarstwie można spotkać dziś
jedynie jako osobliwe ozdoby ogródków przydomowych. Do ich zniknięcia z
zagród wiejskich przyczyniła się również moda wśród mieszkańców miast na
„ludowe antyki”, która doprowadziła do powstania rynku handlu tymi
przedmiotami.
Zasadnicze różnice między chałupą wiejską i dworkiem
drobnoszlacheckim polegają na wielkości powierzchni użytkowej, rozplanowaniu,
lokalizacji w stosunku do drogi i posiadaniu lub braku ganka. Domy chłopskie
były mniejsze, zwarte, czasem nawet jednoizbowe, podczas gdy dworki były bardziej
wydłużone i miały najczęściej pięć izb w układzie osiowym, skupionych wokół
pieca (Tłoczek 1980, s. 111, idem. 1985, s. 98).
Typowe chałupy chłopskie sytuowano szczytem do drogi, co wynikało z wielkości
wiejskich działek siedliskowych, rozdrobnionych w wyniku dziedziczenia ziemi.
Natomiast dwory lokowano zawsze kalenicowo w stosunku do drogi, a wejście w
ścianie frontowej poprzedzał ganek, który był zazwyczaj bogato zdobiony. Chałupy chłopskie ustawione kalenicowo do drogi są
naśladownictwem wzorów osadnictwa drobnoszlacheckiego (Ciesielski Z. 1980, s. 122). Zarówno
domy chłopskie jak i dworki drobnoszlacheckie budowane były w technice
zrębowej. Za najstarsze uznać należy budynki pokryte dachem czerospadowym oraz naczółkowym lub półszczytowym. W
przypadku domów chłopskich wysokość zrębu nie przekraczała przy tym
dziewięciu wieńców (Szewczyk 2003a, s. 251). Pochodzą one z 2 połowy XIX w.
Ich jedynym elementem zdobniczym były zazwyczaj drzwi klepkowe nabijane
ćwiekami żelaznymi. Prawdopodobnie już wówczas pojawiło się również zdobienie
węgłów w postaci pionowego szalowania ozdobnie wycinanymi deskami.
Bogato
zdobione domy chłopskie pojawiły się dopiero w pierwszych dekadach XX w.
Wprowadzenie dwuspadowych dachów o kącie nachylenia około 42 stopni
(Szewczyk 2003a, s. 251) dostarczyło nowych płaszczyzn ornamentacyjnych - szczytów.
Pojawiły się wówczas wycinane ażurowo wiatrownice, sterczyny-pazdury, trójkątne deski szczytowe i ozdobne
szalowanie szczytu zwróconego do ulicy. Szczyty położone od strony podwórka
szalowane były często w prostszy sposób, niekiedy tylko szerokimi pionowymi
deskami. Tendencja do bogatego, wręcz „barokowego” zdobienia szczytu oraz
otworów okiennych w postaci profilowanych opasek, okiennic, nadokienników i
podokienników rozpowszechniła się bezpośrednio po I wojnie światowej i trwała
do lat 50-tych XX w. (Ciesielski Z. 1980, s. 122,
124; Szewczyk J. 2003a, s. 249, idem 2003b, s. 264).
Był to efekt zapożyczeń
z architektury Rosji Carskiej, z którą część ludność Podlasia zetknęła się w
czasie „bieżeństwa” – ucieczki na wschód przed
zbliżającym się frontem. W czasie kilkuletniego pobytu na ziemiach położonych
w głębi Imperium Rosyjskiego ludność prawosławna z Podlasia mogła poznać
wzory i formy zdobnictwa wiejskich domów z terenu Rosji, Ukrainy, Karelii i
Finlandii. Nie można jednak wykluczyć, że zdobnictwo architektury
rosyjskiej i to w najlepszym wydaniu, architektury cerkiewnej, a przede wszystkim
rezydencji monarszej, oddziaływało na architekturę wiejską
południowo-wschodniego Podlasia już przed I wojną światową (Szewczyk 2003b,
s. 260, 262). W Białowieży znajdował się przecież dwór myśliwski carów i
towarzysząca mu dworska zabudowa mieszkalna i gospodarcza. Niebagatelny
wpływ na rozwój zdobnictwa miało też rozpowszechnienie się w latach 30-tych
XX w. precyzyjnych narzędzi ciesielskich, w tym
przede wszystkim piły o wąskim brzeszczocie. Brygady ciesielskie z lat
trzydziestych, czterdziestych i pięćdziesiątych XX w. w
okresie jesienno-zimowym, gdy nie prowadziły prac budowlanych, przygotowywały
gotowe elementy zdobnicze (wiatrownice, pazdury, listwy szczytowe, nad i podokienniki) według
własnych wzorników. Niektóre elementy zdobnicze wykonywane były też na
specjalne zamówienie i według dostarczonego wzoru (Szewczyk 2003a, s.
252; idem 2003b, s. 261-263). Można więc dla tego
okresu mówić o „prefabrykowanych” elementach zdobniczych domów chłopskich.
Owe elementy, dodawane często gratis do zbudowanego domu stanowiły wizytówkę
brygady ciesielskiej, a dzisiaj umożliwiają wyznaczenie obszarów działalności
takich brygad.
Wskazanie źródeł
motywów odwzorowanych w zdobnictwie szczytów i okien jest trudne. Można w
nich widzieć symbolikę solarną (promieniste szalowanie szczytów i rozety),
inspirację przyrodą (motywy roślinne i zwierzęce w zdobnictwie nadokienników
i szalunku węgłów), czy wręcz komunikaty o wydarzeniach z życia domowników –
np. przedstawienia dwóch ptaków na nadokienniku, zależnie od tego czy były
one zwrócone ku sobie, czy też nie, miały symbolizować odwzajemnioną lub
nieodwzajemnioną miłość (Szewczyk 2003a, s. 250-251; idem. 2003b, s. 264). W szalowaniu szczytów rozpowszechnione były
ornamenty geometryczne zróżnicowane w poszczególnych polach zdobniczych.
Deski układane były pionowo, poziomo, ukośnie, w jodełkę, lub w szachownicę. W
zdobnictwie wiejskich domów, zarówno drewnianych, jak też nielicznych
murowanych czytelne są wpływy architektury pałacowo-dworskiej i sakralnej.
Widocznym tego przykładem jest zdobienie narożników domów poprzez
naśladownictwo boniowania – tzw. deskowe boniowanie węgłów (Tłoczek 1985, s.
48, ryc. 69). W domach drewnianych narożniki szalowane są pionowymi deskami z
falistym brzegiem. W domach murowanych ten sam efekt osiągany był poprzez
odpowiedni układ cegieł. Ponadto na szczytach i ścianach domów murowanych
ludności katolickiej spotyka się motywy krzyża i kielicha oraz inne elementy
symboliki chrześcijańskiej.
W
odróżnieniu od chałup chłopskich dwory zdobione były
oszczędniej. Elementy dekoracyjne umieszczano przede wszystkim na ganku.
Zdobione były również drzwi zewnętrzne, szczyty wypełniane deskowaniem, oraz
węgły osłaniane pionowymi deskami imitującymi boniowanie. (Tłoczek 1985, s.
97-98). Ważną rolę odgrywała też faktura drewna użytego do konstrukcji ścian
i sama bryła dworku, w tym kształt dachu (Tłoczek 1980, s. 112-113). W
zagrodzie wiejskiej obok domu znajdowały się również budynki gospodarcze:
obory, chlewy, stajnie, stodoły, spichlerze i piwnice. Ich nieliczne,
zachowane do dzisiaj przykłady są zazwyczaj młodsze od towarzyszących im
domów. Wynika to z szybszej destrukcji tej kategorii zabudowy spowodowanej
intensywną eksploatacją i użyciem gorszego jakościowo budulca.
Najstarsze budynki gospodarcze wznoszono podobnie jak domy w technice
zrębowej. W młodszych – XX wiecznych powszechna jest już technika słupowa (sumikowo-łątkowa) umożliwiająca budowę większych budynków
przy zastosowaniu słabszego budulca.
Jako cechy
charakterystyczne budynków gospodarczych z terenu gmin: Drohiczyn, Dziadkowice, Grodzisk, Jabłonna Lacka,
Korczew, Mielnik, Milejczyce, Nurzec-Stacja, Perlejewo,
Repki, Sarnaki,
Siemiatycze i Sterdyń wskazać należy występujące w
części wschodniej tego obszaru stodoły z przybudówkami po obu stronach wrót.
Przybudówki te przykrywają mocno wydłużone płaszczyzny dachowe. Na uwagę
zasługują również spichrze – świronki - lamusy. Te
niewielkie budynki, budowane czasem staranniej niż domy mieszkalne (Tłoczek
1985, s. 98-99) ustawiane na kamiennych podmurówkach, rzadziej na palach,
budowane były w technice zrębowej z dachem wydłużonym nad wąską ścianę
frontową w rodzaj podcienia lub nadwieszonego okapu. Podcień wspiera
najczęściej para słupów, niekiedy zdobiona wycinaniem. Również drzwi
spichlerzy są zazwyczaj zdobione techniką klepkową i nabijane żelaznymi
ćwiekami. Ze względu na funkcje posiadają też unikatowe już ozdobne
zamknięcia i zamki kowalskiej roboty. Szczególnie
duże straty widoczne wśród wiejskich budynków gospodarczych wynikają zarówno
z naturalnego ich wyeksploatowania i zużycia się surowca budowlanego -
drewna, jak również ze zmiany standardów w prowadzeniu gospodarstwa
wiejskiego. Nowe standardy, wynikające z przyczyn ekonomicznych (kwoty
mleczne, dotacje unijne) spowodowały niemal zupełny zanik drewnianych obór.
Te, które jeszcze istnieją, nie są już wykorzystywane w swej pierwotnej
funkcji i najczęściej ulegają szybkiej destrukcji. Podobnie rzecz się ma w
przypadku chlewów. Relatywnie mniejszemu zniszczeniu uległy zabytkowe
drewniane stodoły, chociaż i tu widoczna jest tendencja do wznoszenia nowych
budynków z wykorzystaniem prefabrykowanych elementów betonowych.
Odmiennym przekształceniom podlega mała architektura gospodarcza – piwnice i
spichrze. Piwnice, wznoszone z drewna należą juz do
rzadkości natomiast te, do budowy których użyto
kamienia, są z natury trwalsze od budynków drewnianych i często stanowią
ostatni ślad nieistniejących już gospodarstw. Są one też nadal powszechnie
wykorzystywane zgodnie z ich pierwotną funkcją. Natomiast spichrze – świrony zachowały się w dużej liczbie, najprawdopodobniej
dzięki swym niewielkim, w porównaniu z innymi budynkami gospodarczymi,
gabarytom i współczesnemu użytkowaniu ich jako podręcznych składzików i
graciarni. Ich bryła jest przez to często zmieniona przez dobudówki, a
otoczenie mocno zaniedbane. W gospodarstwach letniskowych spichrze
zachowywane są niekiedy jako jedyny element dawnej zabudowy gospodarczej,
traktowany jako ozdoba nowej przestrzeni rekreacyjnej. W jednym przypadku we
wsi Mierzwice Stare odnowiony spichlerz umieszczony
został nawet przy froncie okazałego, murowanego domu.
Destrukcja budynków gospodarczych idzie często w parze z przekształceniem
pierwotnego – tradycyjnego rozplanowania zagrody wiejskiej. Nowe budynki
wznoszone są w innych, niż nakazywała to tradycja, miejscach. W obejściach
przekształconych w gospodarstwa agroturystyczne lub
letniska stare budynki gospodarcze są najczęściej rozbierane a w ich miejscu
urządzana jest przestrzeń rekreacyjna.
Zmiany w rozplanowaniu zagród wiejskich, oraz wznoszenie nowych
budynków gospodarczych (i mieszkalnych) o znacznie większej kubaturze i
rozplanowaniu (budynki gospodarcze) oraz architekturze (budynki mieszkalne),
ignorujących tradycyjne wzorce, wpływa na zmianę, zubożenie, a często wręcz
dewastację krajobrazu wiejskiego i zniszczenie jego cech zabytkowych. Przetrwanie
wiejskich budynków gospodarczych możliwe jedynie w przypadku gospodarstw agroturystycznych i letniskowych, gdyż w gospodarstwach
nastawionych na produkcję rolną budynki te muszą być dostosowane do wymogów
ekonomicznych. W gospodarstwach przekształconych w letniska musi to iść
jednak w parze ze zmianą ich funkcji, tak, by spełniały one wymogi nowych
właścicieli i użytkowników. Natomiast w gospodarstwach agroturystycznych
zachowanie pierwotnej funkcji budynków gospodarczych może podnieść
atrakcyjność i rozszerzyć ofertę turystyczną o wykonywanie tradycyjnych zajęć
gospodarczych. Zły
stan zachowania i szybka destrukcja widoczna jest w przypadku zabytków
techniki: wiatraków, młynów i kuźni. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest brak
uzasadnienia ekonomicznego ich eksploatacji w zmienionych realiach rynku.
Dlatego też, mimo, że posiadają właścicieli, są najczęściej opuszczone i
zaniedbane. Szansy przetrwania zachowanych jeszcze obiektów należy upatrywać
w zmianie ich funkcji, przy zachowaniu zewnętrznych cech zabytku, jak również
w skutecznej polityce konserwatorskiej. Niezwykle
charakterystycznym elementem krajobrazu osadniczego gmin zrzeszonych w
stowarzyszeniu „Lokalna Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu” są
rezydencje ziemiaństwa. Zespoły dworskie położone poza zabudową wsi lub w jej
sąsiedztwie, zawsze w miejscu eksponowanym, składały się z trzech
zasadniczych elementów: dworu – domu mieszkalnego, zabudowań gospodarczych –
tzw. folwarku i parku, który wraz z aleją wjazdową obsadzoną szpalerem drzew,
rzeźbą terenu, rzekami, strumieniami i stawami tworzył krajobrazową oprawę
dworu (Tłoczek 1985, s. 113-114, 120).
Dzieje
polityczne i gospodarcze ostatniego półwiecza sprawiły, że z zabudowy wielu
założeń dworskich częściej niż sam dwór zachowały się zabudowania folwarku
przekształcone w czasach PRL-u w PGR-y, a obecnie
wykorzystywane w gospodarstwach i przedsiębiorstwach prywatnych. Z licznych
budynków o różnym przeznaczeniu: spichlerzy, stodół, obór, stajni, wozowni,
owczarni, chlewów, kurników, wędzarni, serowarni, browarów, gorzelni,
cieplarni, zachowały się przede wszystkim te największe: magazyny, obory,
browary i gorzelnie. Inne, jako mniej trwałe lub nie
znajdujące zastosowania w nowej rzeczywistości najczęściej uległy
zniszczeniu. Fatalny
stan zachowania dworów i całych założeń folwarcznych, niegdyś bardzo
charakterystycznego elementu krajobrazu kulturowego Mazowsza i Podlasia, jest
efektem działań, a przede wszystkim ich braku, w ciągu ostatnich
sześćdziesięciu lat. W skali ogólnopolskiej szacuje się, że w stosunku do
stanu sprzed II wojny światowej do naszych czasów przetrwało zaledwie około 5%
dworów. Ich masowa destrukcja nie była efektem gwałtownych wydarzeń
związanych z II wojną światową. Działania wojenne większość dworów
przetrwała, chociaż, pod jej koniec, zostały one niemal bez wyjątku
obrabowane. Dopiero w czasach władzy ludowej, zamienione w szkoły, siedziby
zarządów PGR-ów lub wielorodzinne domy mieszkalne, nie
remontowane i zaniedbane popadały w ruinę i były burzone w latach
60-tych i 70-tych XX w. (Małowiecki R. 2001, s.
89). Wbrew wrażeniu poprawy sytuacji, wywołanemu przez przykłady pomyślnej
rewitalizacji pojedynczych obiektów, założenia dworskie ulegają szybkiej i
nieodwracalnej destrukcji. Ze względu na kluczową rolę, jaką odgrywają one w
dziedzictwie kulturowym Podlasia i Mazowsza postulat ich zachowania należy
uznać za szczególnie ważny. O
najczęściej dobrym stanie zachowania zabytków sakralnych, cmentarzy i mogił
przesądza ciągłość ich użytkowania oraz pierwszoplanowe znaczenie w
samookreślaniu społecznościach lokalnych, a także świadomość właścicieli co do zabytkowego charakteru obiektów. Sprawne
działanie przy ich zabezpieczaniu i renowacji powoduje, że kościoły i cerkwie
są najlepiej zachowanymi obiektami zabytkowymi. Nieco gorzej wygląda sytuacji
w przypadku kaplic (przede wszystkim cmentarnych), gdzie daje się zaobserwować
przykłady niewłaściwych zabiegów konserwatorskich. Kapliczki
kubaturowe są również zadbane, chociaż drobne naprawy i malowanie, jak
też sposoby ozdabiania, przysłaniającego niekiedy częściowo samą kapliczkę,
wpływają na zacieranie ich cech zabytkowych. Z
tych samych przyczyn w dobrym stanie zachowania znajdują się cmentarze
katolickie i prawosławne oraz mogiły z czasów I i
przede wszystkim II wojny światowej. Konserwacji i renowacji wymagają
zazwyczaj najstarsze zachowane nagrobki – często o dużej wartości
artystycznej. Natomiast
zabytki związane z judaizmem: kirkuty i synagogi (Mielnik
i Milejczyce) ulegają stopniowej degradacji. Wynika
to z braku zagospodarowania, użytkowania i często niedostatecznego doraźnego
zabezpieczenia przed wpływem niszczących czynników. Tendencja ta może ulec
odwróceniu jedynie w przypadku zagospodarowania obiektów i nadania im
znaczenia w świadomości społeczności lokalnych jako elementu ich dziedzictwa
historycznego. Historyczne
układy urbanistyczne zachowane w: Drohiczynie, Mielniku,
Milejczycach, Sarnakach i
Sterdyniu są niepowtarzalnym przykładem małych
miast południowego Podlasia. Są to przy tym miasta o różnej metryce.
Kontynuacją starych układów osadniczych, skupionych wokół grodów, na które
nawarstwiły się średniowieczne miasta lokacyjne są Drohiczyn i Mielnik (Alexandrowicz 1964, s.
138). Drohiczyn, wymieniony po raz pierwszy w kronikach ruskich pod datą 1061
r., mógł być miastem już w 1444 r. W 1498 r. otrzymał od Wielkiego Księcia
Litewskiego prawa miejskie magdeburskie (Drohiczyn 1881, s. 149; Alexandrowicz 1964, s. 144; Rospond
1984, s. 78). Również Mielnik lokowany był
dwukrotnie: najpierw przez księcia mazowieckiego Bolesława – na prawie
chełmińskim, a po raz drugi w 1501 r. przez Wielkiego Księcia Litewskiego
Aleksandra – na prawie magdeburskim (Mielnik 1885,
s. 346; Alexandrowicz 1964, s. 144; Rospond 1984, s. 222). Natomiast Milejczyce,
Sarnaki i Sterdyń
reprezentują typ miast rolniczych wyrosłych z osad wiejskich, siedzib parafii, często o nieustalonej dacie założenia miasta.
Brak jest źródeł historycznych dotyczących początków miasta
Sterdynia (Sterdyń
1890, s. 331; Rospond 1984, s. 368). Natomiast Milejczyce uzyskały prawa miejskie w 1516 r. (Milejczyce 1902, s. 334; Rospond
1984, s. 226). Sarnaki mogły istnieć już w
1430 r. jako wieś parafialna. Prawa miejskie otrzymały jednak dopiero w 1745
r. od Augusta III (Sarnaki 1889, s. 317; Rospond 1984, s. 342). Poza
zabytkami architektury sakralnej zabytkowa zabudowa Drohiczyna, Mielnika, Milejczyc, Sarnaków i Sterdynia pochodzi
najczęściej z pierwszych dekad XX w. O jej wyglądzie zdecydowały:
kształt i rozplanowanie działki siedliskowej, stan zamożności i wymagania
właściciela, oraz wymóg utrzymania linii zabudowy, przede wszystkim tej samej
wysokości ścian i dachów (Tłoczek 1980, s. 105-107). Podobieństwo formy domów
małomiasteczkowych do wiejskich chałup wynika z
faktu, że stawiali je często ci sami cieśle. Istotnym,
choć często niedocenianym elementem krajobrazu kulturowego jest roślinność.
Są to zarówno krajobrazowe parki pałacowe i dworskie, jak też nasadzenia
szpalerowe drzew wzdłuż dróg, nasadzenia welonowe
wzdłuż murów kościelnych a także brzegów stawów, rzek i strumieni, drzewa i
krzewy rosnące w poszczególnych zagrodach i przy drogach we wsiach (Bielicka I. 1993, s. 377-381). Należą tu również niezwykle charakterystyczne
ogródki kwiatowe przed frontami domów we wsiach drobnoszlacheckich. Funkcja
zadrzewień była różna. Walor estetyczny i
krajobrazowy posiadały parki oraz zadrzewienia szpalerowe i welonowe. Wyznaczały one dominanty i linie perspektywy w
krajobrazie. Spełniały też rolę utylitarną: osłaniały drogi przed
niekorzystnym wpływem pogody, przede wszystkim słońcem. Drzewa sadzone przy
dworach i osłaniały je przed wiatrem i słońcem oraz oddzielały dwór od
zabudowań folwarcznych. Były to niemal bez wyjątku drzewa rodzime, bądź od
dawna zadomowione, przede wszystkim liściaste: dęby, lipy, jesiony, topole,
kasztanowce. Trudne
do jednoznacznej oceny jest zjawisko wprowadzania do zadrzewień
przydomowych a niekiedy też przydrożnych nowych, egzotycznych gatunków. Na
obszarze Polski północno wschodniej, w tym w strefie nadbużańskiej dużą
popularność zdobył w ostatnich latach północnoamerykański sumak octowiec (Rhuts typhina).
Pokrój tej rośliny odbiega formą od gatunków rodzimych, jest ona przy tym
bardzo ekspansywna.
Niezwykle trwałym (ze względu na żelbetową i betonową konstrukcję) elementem
krajobrazu kulturowego obszarów nadbużańskich są schrony bojowe tzw. „Linii Mołotowa”. Te dzieła architektury militaris
z czasów II wojny światowej trudno jest jednak uznać za element dziedzictwa
kulturowego tych ziem. Są one bowiem materialnym
śladem okupacji sowieckiej. Niemniej stały się częścią krajobrazu, łatwo
dostrzegalną i budzącą zainteresowanie, szczególnie miłośników turystyki
kwalifikowanej związanej z historią działań wojennych. Zagospodarowanie tych
obiektów na potrzeby turystyki ułatwia monografia historyczna brzeskiego
odcinka „Linii Mołotowa” autorstwa Tomasza Wesołowskiego, „Linia Mołotowa”.
Sowieckie fortyfikacje graniczne z lat 1940-1941 na przykładzie 62 Brzeskiego
Rejonu Umocnionego, Białystok 2001, obejmującego swym zasięgiem obszar
gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu „Lokalna Grupa Działania – Tygiel
Doliny Bugu”.[3]
Z najstarszą przeszłością ziem gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu „Lokalna
Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu” związane są zabytki archeologiczne.
Paradoksalnie, w przeciwieństwie do innych kategorii materialnych dóbr
kultury i zabytków, ich liczba wzrasta. Związane jest to z następującymi
ciągle odkryciami nowych stanowisk archeologicznych. Stwierdzenie powyższe
nie dotyczy jednak najcenniejszych zabytków, posiadających własną formę
krajobrazową: grodzisk, kurhanów i cmentarzysk z grobami w obudowach
kamiennych. Łącznie na obszarze gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu „Lokalna
Grupa Działania – Tygiel Doliny Bugu” znajduje się 75 takich zabytków
archeologicznych objętych ochroną konserwatorską poprzez wpis do rejestru
zabytków. Są to: jeden kurhan z okresu wpływów rzymskich, cztery cmentarzyska
kurhanowe z okresu wpływów rzymskich i okresu wędrówek ludów, 23 kurhany i
czternaście wczesnośredniowiecznych cmentarzysk kurhanowych, trzy kurhany i
trzy cmentarzyska kurhanowe o nieustalonej chronologii, siedemnaście
cmentarzysk wczesnośredniowiecznych z grobami w obudowach kamiennych, jeden
kopiec późnośredniowieczny, osiem grodzisk wczesnośredniowiecznych i jedno
grodzisko późnośredniowieczne.
Rozmieszczenie
wymienionych stanowisk na obszarach poszczególnych gmin jest bardzo
nierównomierne. Kurhany i cmentarzyska kurhanowe z okresu wpływów rzymskich i
okresu wędrówek ludów są śladami bytności na obszarach nadbużańskich drużyn
germańskiego plemienia Gotów. Wyraźna koncentracja aż 54 obiektów
wczesnośredniowiecznych widoczna jest na terenie gmin Drohiczyn, Grodzisk i
Siemiatycze. W znacznej części są one najprawdopodobniej związane z
centralnym, wczesnośredniowiecznym ośrodkiem grodowym w Drohiczynie. W
gminach Dziadkowice, Jabłoń Lacka,
Mielnik, Milejczyce,
Nurzec Stacja, Perlejewo, Repki
i Sarnaki zarejestrowane zostały pojedyncze tego
typu stanowiska archeologiczne. Natomiast na obszarze gmin Korczew i Sterdyń brak jest
takich zabytków.
Większość zabytków archeologicznych o własnej formie terenowej położona jest
w oddaleniu od współczesnych osiedli. Ich identyfikacja w terenie przez
nie-archeologa jest najczęściej trudna ze względu na znaczne zatarcie,
niewielkie rozmiary lub podobieństwo do otaczających naturalnych form
krajobrazowych. Z nielicznymi wyjątkami, takimi jak grodziska w Drohiczynie
czy Mielniku nie będą one atrakcyjne turystycznie
bez oznakowania i odpowiedniej informacji. Udostępnianie stanowisk
archeologicznych na potrzeby turystyki niesie jednak ze sobą szereg zagrożeń.
Pozbawione stałego nadzoru zabytki te są często okradane i niszczone, przez
co tracone bezpowrotnie dla nauki i dziedzictwa kulturowego regionu. Dlatego
też włączenie któregokolwiek z nich do listy atrakcji turystycznych wymaga
każdorazowo analizy zagrożeń i konsultacji z wojewódzkim odziałem Służby
Ochrony Zabytków.
Krajobraz kulturowy gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu „Lokalna Grupa Działania
– Tygiel Doliny Bugu” tworzą elementy kulturowe oraz częściowo przekształcone
w wyniku działalności ludzkiej elementy środowiska naturalnego.
Najistotniejszym elementem środowiska naturalnego, odciskającym największe
piętno na krajobrazie kulturowym tych obszarów, wyznaczającym jego główną oś,
jest dolina Bugu. Monumentalna, wyraźnie wyodrębniona od otaczającego terenu,
częściowo zadrzewiona, częściowo zaś porośnięta łąką, stanowi
najcenniejszą część krajobrazu. Linie w krajobrazie wytyczają też mniejsze
rzeki i strumienie. Często uregulowane, spiętrzone w sadzawki, z welonowymi nasadzeniami drzew na brzegach noszą wyraźne
piętno działalności człowieka. Do istotnych krajobrazowo elementów środowiska
naturalnego poza lasami, których skład gatunkowy jest najczęściej wynikiem
gospodarki leśnej, należą też sztuczne zadrzewienia: parki, szpalery
przydrożne, nasadzenia welonowe i śródpolne kępy
drzew.
Kępy zieleni otaczają najtrwalsze i najcenniejsze kulturowe elementy
krajobrazu. Kościoły i cerkwie często lokowane na wyniesieniach, w
środku wsi i miasteczek lub na ich skrajach, oraz pałace i dwory, otoczone
parkami, w kierunku których zbiegają się linie
wyznaczone przez szpalery przydrożnych drzew. Dwory, kościoły i cerkwie
tworzą dominanty krajobrazowe otoczone parterową zabudową mieszkalną wsi i
równie niskimi domami małomiasteczkowymi. Cmentarze, kapliczki i krzyże
przydrożne, zawsze w otoczeniu zieleni, są wyspami pamięci lokalnych
społeczności.
Przetrwanie tej części dziedzictwa kulturowego powinno zależeć nie tylko od
ochrony poszczególnych dóbr kultury lecz przede
wszystkim od zachowania krajobrazu kulturowego. Krajobrazu,
odzwierciedlającego specyfikę kulturową regionu i złożoność jego dziejów.
W przypadku okolicy drobnoszlacheckiej rozmieszczenie zaścianków, układ ich
zabudowy a nawet rozłóg pól odzwierciedlają wielowiekowy proces kształtowania
się osadnictwa, zapoczątkowany w chwili założenia pierwszej wsi (Tłoczek
1985, s. 90-93). Na rozplanowanie wsi chłopskich wpływ miały z kolei
istotne wydarzenia polityczne i ekonomiczne: pomiara
włóczna z czasów królowej Bony i Zygmunta Augusta,
reformy agrarne dokonywane przy oczynszowaniu i uwłaszczeniu chłopów oraz
komasacja i parcelacja gruntów. W zagrodach drobnoszlacheckich widoczny jest
wyraźny podział na część mieszkalną i gospodarczą. Dworek z ogrodem kwiatowym
prze frontem, otoczony jest sadem lub kępą drzew oddzielających go od
budynków gospodarczych rozmieszczonych wokół dziedzińca gospodarczego –
gumna. Jedynym budynkiem, który mógł sąsiadować z dworem był spichlerz
(Tłoczek 1985, s. 93). Takiego podziału przestrzeni brak jest w zagrodach
chłopskich, gdzie chałupa i budynki gospodarcze
sąsiadują lub nawet przylegają do siebie.
Kształtowanie krajobrazu kulturowego obszarów nadbużańskich powinno w
szczególności uwzględniać konieczność przeniesienia do współczesnej
architektury regionalnych cech budownictwa, z uwzględnieniem ich
zróżnicowania przestrzennego. Analogiczne działania podjęte na Mazurach
podczas odbudowy ze zniszczeń z czasów I wojny światowej doprowadziły do
powstania krajobrazu kulturowego tej krainy (Salm
J. 2005, s. 104-105), będącego, obok walorów przyrodniczych, jej główną
atrakcją turystyczną. Wzorem Mazur i II Rzeczypospolitej możliwe jest
opracowania wzorników lokalnych form architektonicznych w skali od poziomu
całych założeń urbanistycznych i ruralistycznych,
przez pojedyncze formy zabudowy miejskiej i zagród wiejskich, do detali
konstrukcyjnych i zdobniczych: stolarki okiennej i drzwiowej, zdobienia
szczytów, układów szalowania zrębów, czy konstrukcji i zdobienia więźby
dachowej. Oczywiście elementy architektury tradycyjnej muszą być umieszczane
w budynkach odpowiadających w pełni swą funkcjonalnością wymogom ich
współczesnych mieszkańców i użytkowników.
Formy współczesnej architektury powinny uwzględniać cechy historycznej
(tradycyjnej), charakterystycznej dla drugiej połowy XIX w., przełomu XIX i XX w. oraz
pierwszych dekad XX w. stylistyki architektury
nadbużańskiej. Stylistyki wynikającej z historii, zróżnicowania etnicznego i
kulturowego tych ziem, ich specyfiki gospodarczej, jak też z warunków
narzuconych przez środowisko geograficzne: klimat, rzeźbę terenu, materiały
budowlane (drewno, kamień, glina) (Kornecki M.
1993, s. 325; Witkowski W. 2005, s.
107-108).[4]
Zapożyczenia te powinny dotyczyć formy, proporcji, faktury, kolorystyki,
detalu i ornamentyki, w tym znaków symbolicznych oraz lokalizacji w
krajobrazie. Natomiast powierzchnia użytkowa i rozplanowanie muszą
uwzględniać wymogi współczesnych mieszkańców. Tendencja ta widoczna
jest we współczesnych projektach podlaskiej architektury regionalnej, co
dobrze ilustrują projekty konkursowe z początku lat 90-tych XX w. (Ulman J. ed. 1996, s. 179-240). Konieczne jest
uwzględnienie zróżnicowania cech architektury we wsiach „północno-wschodnich
chłopski” i „południowo-zachodnich drobnoszlacheckich”. W dotychczasowych
opracowaniach i projektach Podlasie traktowane było często jako jednolity
obszar, co prowadziło do unifikacji cech architektury tradycyjnej,
traktowanej jako źródło zapożyczeń i inspiracji w projektowaniu wzorów
architektury regionalnej. Sytuacje tę dobrze ilustruje treść części artykułów
zawartych w publikacji Architektura regionalna Podlasia (Ulman J. ed. 1996).
Wdrożenie regionalnych wzorców wymaga ścisłej współpracy architektów i urzędników których decyzje mają bezpośredni wpływ na
kształtowanie współczesnego krajobrazu kulturowego ze znawcami kultury i
historii tych ziem (Czarnecki W. 1996, s. 26). Należy pamiętać, że brak skuteczności we wdrażaniu
wzorników projektów typowych przygotowanych na potrzeby odbudowy wsi polskiej
ze zniszczeń powstałych podczas I wojny światowej uniemożliwił uporządkowanie
krajobrazu wiejskiego II Rzeczypospolitej (Witkowski
W. 2005, s. 108-109). Dlatego też konieczne jest
szerokie uwzględnienie problemu kształtowaniu krajobrazu kulturowego na
wszystkich etapach planowania przestrzennego od studiów uwarunkowań i kierunków
zagospodarowania przestrzennego gmin, przez miejscowe plany zagospodarowania
przestrzennego po plany zabudowy pojedynczych siedlisk. Co więcej zawarte w
nich ustalenia musza być konsekwentnie egzekwowane (Stalończyk
L. 1993, s. 367-368; Witkowski
W. 2005, s. 113, 114-115).
Warunkiem niezwykle istotnym, a za razem najtrudniejszym do spełnienia jest
zmiana świadomości mieszkańców i użytkowników omawianych dóbr kultury oraz
otaczającej je przestrzeni. Tendencją nasilającą się od lat pięćdziesiątych
XX w. do współczesności jest rozluźnienie lub nawet
całkowite zerwanie więzi z tradycyjną kulturą regionu. Brak tej więzi
prowadzi do negacji tradycji, utożsamiania jej z zacofaniem i brakiem
kultury. Wynika z tego częsty brak poszanowania dla tradycyjnej architektury,
jej dewastacja, rozbiórki (z przeznaczeniem na opał) – i to mimo
zewidencjonowania przez służby konserwatorskie – wykorzystywanie starych
domów jako rupieciarni lub magazynów zbożowych. Niszczejące budynki nie są
naprawiane lub jedynie doraźnie „łatane” blachą lub workiem po nawozach.
Zniszczenie w czasach PRL dworu i ziemiaństwa jako tradycyjnego wzorca
architektury i – szerzej – kultury wiejskiej, oraz zamknięcie tradycyjnej
kultury ludowej w skansenach, przy jednoczesnym programowym nobilitowaniu
„klasy robotniczo-chłopskiej” i przypisaniu jej „postępu cywilizacyjnego”
uruchomiło obserwowane dziś zjawiska. Odwrócenie tych tendencji jest nawet
ważniejsze niż uregulowania prawne w zakresie ochrony zabytków.
Pozostawienie krajobrazu strefy nadbużańskiej samemu sobie umożliwi
kontynuację zachodzących w nim niekorzystnych zmian i w konsekwencji jego
degradację. Miejsce zharmonizowanej, ukształtowanej historycznie, zabudowy
miejskiej i wiejskiej oraz związanej z nią sieci drożnej i układu zieleni
zajmą dysharmoniczne, często bezładnie realizowane zabudowy poszczególnych
zagród i parcel miejskich. Powstanie w ten sposób zdewastowany, nieatrakcyjny
turystycznie, „praktyczny” krajobraz kulturowy, sprzyjający relatywizacji pojęć
i wzorów zachowań (Kabzińska I. 2006, s. 277). Wraz z jego rozwojem zaniknie również ważny
element budujący tożsamość małych ojczyzn (Witkowski
W. 2005, s. 113-114). 3. Lista dóbr
kultury z obszaru gmin zrzeszonych w stowarzyszeniu „Lokalna Grupa Działania
– Tygiel Doliny Bugu” o szczególnej wartości kulturowej (lista autorska) Najwartościowsze
z perspektywy budowy więzi społeczności lokalnych oraz wykorzystania w
rozwoju gospodarczym i promocji regionu obiekty zabytkowe powinny zostać
otoczone szczególną opieką i być eksponowane in
situ – w otaczającym je krajobrazie i kontekście kulturowym (Stalończyk L. 1993, s. 367).
Przekształcone w mini skanseny będą mogły być wykorzystywane z jednej strony
na potrzeby wspólnot lokalnych jako budynki użyteczności publicznej (np świetlice) z drugiej zaś jako atrakcja turystyczna.
Obiekty zabytkowe przekształcone w mini skanseny powinny być udostępniane do
zwiedzania stale a ekspozycja musi obejmować nie tylko bryłę budynku i jego wnętrze ale również najbliższe otoczenie. Wskazane jest aby udostępnianiem zabytku zajmowała się jedna osoba,
najlepiej mieszkająca w jego najbliższym sąsiedztwie, np
osoba prowadząca gospodarstwo agroturystyczne,
która pełniłaby również rolę opiekuna zabytku i przewodnika. Dojazd do zabytku
i sam zabytek muszą być czytelnie oznakowane. Wpływ
na podniesienie wartości ekspozycyjnych zabytku będzie miało zebranie relacji
właścicieli i sąsiadów na temat historii obiektu oraz lokalnej tradycji i
kultury. Relacje te przekazywane byłyby przez przewodnika oraz umieszczone na
tablicy informacyjnej i w minifolderze. Każdy taki
obiekt musi też stać się elementem szerszego, gminnego i regionalnego,
programu ochrony i promocji dziedzictwa kulturowego. GMINA DROHICZYN Drohiczyn, kościół p.w. Wszystkich
Świętych Drohiczyn, klasztor sióstr benedyktynek Drohiczyn, cerkiew prawosławna p.w. św. Mikołaja Drohiczyn, kościół parafialny p.w. Trójcy
Przenajświętszej Drohiczyn, zespół klasztoru
franciszkańskiego Drohiczyn, zespół klasztoru jezuickiego Miłkowice Maćki, zespół kościoła parafialnego p.w. św. Rocha Narojki, zespół cerkwi
prawosławnej p.w. św. św. Kosmy
i Damiana Ostrożany, zespół kościoła
parafialnego p.w. Narodzenia NMP Śledzianów, zespół kościoła
parafialnego p.w. św. św.. Apostołów Piotra i Pawła Domy z 2 połowy XIX wieku: Arbasy Duże 33, dom
drewniany Chechłowo 3, dom drewniany
Klepacze 28, dom, drewniany Milewo 76, dom
drewniany Minczewo 1,dom drewniany Śledzianów 18, dom
drewniany GMINA DZIADKOWICE Dołubowo, zespół kościoła
parafialnego p.w. śś
Apostołów Piotra i Pawła Dołubowo, pozostałości
zespołu dworsko-parkowego Dziadkowice, zespół kościoła
parafialnego p.w. św. Trójcy Osmola, zespół kościoła
parafialnego p.w. Matki Boskiej Bolesnej Żurobice, zespół cerkwi
prawosławnej p.w. św. Michała Dołubowo 123,dom
drewniany Osmola 49, dom
drewniany GMINA GRODZISK Czarna Wielka, zespół cerkwi cmentarnej
p.w. MB Kazańskiej Grodzisk, zespół kościoła parafialnego
p.w. Wniebowzięcia NMP Grodzisk, zespół cerkwi prawosławnej p.w.
św. Mikołaja Siemiony, pozostałości
założenia dworsko-parkowo-folwarcznego Żebry Bystre 3, dom drewniany, 1888 r. GMINA JABŁONNA LACKA Czortki, pozostałości
założenia dworsko-parkowo-folwarcznego Gródek, zespół kościoła parafialnego p.w.
Najświętszego Serca Pana Jezusa Jabłonna Lacka,
zespół kościoła parafialnego p.w. Wniebowzięcia NMP Jabłonna Lacka,
pozostałości założenia dworsko-parkowo-folwarcznego Wirów, zespół cmentarza parafialnego p.w.
św. Antoniego Padewskiego Wirów, zespół klasztorny Czekanów 19, dom drewniany, ok. 1890 r. Teofilówka 14, dom
drewniany, ok. 1890 r. Wierzbice Guzy 2, dom
drewniany, 1889 GMINA KORCZEW Knychówek, zespół kościoła
parafialnego p.w. św. Stanisława BM Korczew, zespół
pałacowo-parkowy Stary Bartków,
pozostałości założenia dworsko-parkowo-folwarcznego GMINA MIELNIK Mielnik, kościół
parafialny pw. Przemienienia Pańskiego Mielnik, zespół kościoła
p.w. św. Trójcy (częściowo w ruinie) Mielnik, ruiny kaplicy
prawosławnej p.w. św. Aleksandra Newskiego Mielnik, zespół cerkwi
prawosławnej p.w. Narodzenie NMP Niemirów, zespół kościoła
parafialnego p.w. św. Stanisława BM Tokary, zespół kościoła
parafialnego p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego Tokary, zespół cerkwi
prawosławnej p.w. MB Wszystkich Strapionych Radości GMINA MILEJCZYCE Milejczyce, zespół kościoła
parafialnego p.w. św. Stanisława BM Milejczyce, zespół cerkwi
prawosławnej p.w. św. Barbary Pokaniewo, pozostałości
założenia dworsko-parkowo-folwarcznego Rogacze, zespół cerkwi prawosławnej p.w.
Narodzenia NMP Wałki 5, dwór drewniany, 1888 r. GMINA NURZEC STACJA Grabarka, cerkiew p.w. Przemienienia
Pańskiego Grabarka, zespół klasztoru prawosławnego
p.w. św. św. Marty i Marii Klukowicze, zespół dworsko-parkowo-folwarczny Nurzec Stacja, pozostałości zespołu
dworca kolejowego Telatycze Anusin, zespół cerkwi prawosławnej p.w. św.św. Kosmy
i Damiana Żerczyce, zespół cerkwi
prawosławnej p.w. św. Dymitra GMINA PERLEJEWO Perlejewo, zespół kościoła
parafialnego p.w. Przemienienia Pańskiego GMINA REPKI Frankopol, komora celna Ignacpol, pozostałość
zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego Karskie, pozostałość
zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego Mołomłotki, pozostałość
zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego Repki, pozostałość
zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego Rogów, zespół kościoła parafialnego p.w. św. Anny Sawice, zespół kościoła
parafialnego p.w. św. Jerzego Skrzeszew, zespół kościoła
parafialnego p.w. św. Stanisława Bpa Skwierczyn, pozostałość
zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego Szkopy, zespół kościoła parafialnego p.w.
św. Trójcy Wyrozęby0Podawce, zespół kościoła
parafialnego p.w. św. Trójcy Rogów 104, dom drewniany, Sok. 1886 r. GMINA SARNAKI Horoszki Duże, zespół
kościoła parafialnego p.w. Matki Boskiej Anielskiej Klimczyce, pozostałość
zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego Sarnaki, zespół kościoła
parafialnego .w. św.
Stanisław BM Serpelice, zespół kościoła
parafialnego p.w. św.św.
Piotra i Pawła Zabuże, pozostałość zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego GMINA SIEMIATYCZE Baciki Średnie,
pozostałość zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego Czartajew, pozostałość
zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego Kłopoty Stanisławy, zespół kościoła
parafialnego p.w. Matki Boskiej Różanostockiej Rogawka, zespół cerkwi
prawosławnej p.w. Nie Ręką Ludzką Uczynionego Obrazu Zbawiciela i św. Szymona
Słupnika GMINA STERDYŃ Łazów, pozostałość zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego Paulinów, pozostałość zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego Seroczyn, zespół kościoła
parafialnego p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego Sterdyń, zespół kościoła
parafialnego p.w. św. Anny Sterdyń, pozostałość
zespołu pałacowo-parkowo-folwarcznego Literatura: Alexandrowicz st. 1964 Powstanie
i rozwój miast województwa podlaskiego (XV w. – I poł.
XVII w.), „Acta Baltico-Slavica”,
t. 1, s. 137-156. Baniukiewicz E., Kosyl K. 1996 Wykaz
zabytkowych cmentarzy w Polsce. Województwo Białostockie, Warszawwa.
Bielicka I. 1993
Związek zadrzewień z gospodarczym i kulturowym
rozwojem osadnictwa podlaskiego, „Rocznik Białostocki”, t. XVIII, s. 377-382.
Bończak-Kucharczyk E., Maroszek J., Bończak-Kucharczyk
K. 2000
Katalog parków i ogrodów zabytkowych dawnego woj. białostockiego, Białystok. Ciesielski Z. 1980
Charakterystyka drewnianego budownictwa ludowego w województwie białostockim,
[w:] Nauka i Praktyka, nr 1, Białystok, s. 29-44, przedruk w: Architektura
regionalna Podlasia. Artykuły, wypowiedzi seminaryjne, wypisy z literatury,
rozwiązania konkursowe, J. Ulman ed.,
Białystok 1996, s. 120-128. Czarnecki B. 1996 O
współczesne formy regionalne w architekturze Podlasia, [w:] Architektura
regionalna Podlasia. Artykuły, wypowiedzi seminaryjne, wypisy z literatury,
rozwiązania konkursowe, J. Ulman ed.,
Białystok, s. 12-18. Czarnecki W. 1996
Problemy regionalizmu w architekturze, [w:] Architektura regionalna Podlasia.
Artykuły, wypowiedzi seminaryjne, wypisy z literatury, rozwiązania
konkursowe, J. Ulman ed., Białystok, s. 19-27. Drohiczyn 1881
Drohiczyn (hasło), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych
krajów słowiańskich, t. 2, pod red. Filipa Sulimierskiego,
Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego, Warszawa, s. 149-150. Jaskanis D. 1998
Katalog stanowisk archeologicznych objętych rejestrem zabytków nieruchomych w
Polsce, Warszawa. Kabzińska I. 2006
Człowiek na pograniczu kulturowym, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”,
R. LIV, nr 3-4, s. 271-282. Kornecki M. 1993
Budownictwo drewniane jako element tożsamości regionów kulturowych, „Rocznik
Białostocki”, t. XVIII, s. 325-334. Małowiecki R. 2001 Dwory
na Mazowszu, [w:] Dziedzictwo kulturowe Mazowsza. Archeologia-Architektura-Etnologia,
Warszawa, s. 81-94. Mielnik 1883 Mielnik (hasło), [w:] Słownik geograficzny Królestwa
Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 4, pod red. Filipa Sulimierskiego, Bronisława Chlebowskiego,
Władysława Walewskiego, Warszawa, s. 346-347.
1885 Mielnik (hasło), [w:] Słownik geograficzny Królestwa
Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 6, pod red. Filipa Sulimierskiego, Bronisława Chlebowskiego,
Władysława Walewskiego, Warszawa, s. 346-347. Milejczyce 1902 Milejczyce (hasło), [w:] Słownik geograficzny Królestwa
Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 15, cz. 2, pod red. Bronisława Chlebowskiego, przy współudziale Józefa Krzywickiego, według planu Filipa Sulimierskiego,
Warszawa, s. 334. Pawłowska K., Swaryczewska M. 2002
Ochrona
dziedzictwa kulturowego. Zarządzanie i partycypacja społeczna, Kraków
(poszczególne rozdziały skryptu sygnowane są przez jedną lub drugą autorkę).
Rospond St. 1984
Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław-Warszawa-Kraków. Salm J. 2005
Zapomniana odbudowa, „Borussia”, t. 36, s. 101-106.
Samsonowicz H. 2001
Dziedzictwo Mazowsza, [w:] Dziedzictwo kulturowe Mazowsza. Archeologia-Architektura-Etnologia, Warszawa, s. 11-17. Sarnaki 1889 Sarnaki (hasło), [w:] Słownik geograficzny Królestwa
Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 10, pod red. Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego,
według planu Filipa Sulimierskiego, Warszawa,
s. 317-318. Stalończyk L. 1993
Problem ochrony i konserwacji zabytkowego budownictwa drewnianego na terenie
woj. białostockiego, „Rocznik Białostocki”, t. XVIII, s. 361-369. Sterdyń 1890 Sterdyń (hasło) , [w:] Słownik
geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 11, pod
red. Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego, według planu Filipa Sulimierskiego,
Warszawa, s. 331. Szerszeń E. 1991
Zabytkowe cmentarze i mogiły w Polsce. Zabytkowe cmentarze i mogiły
województwa łomżyńskiego, Warszawa. Szewczyk J. 2003a Ściana szczytowa
chaty bielsko-hajnowskiej, [w:] X międzynarodowa konferencja: Kierunki
planowania przestrzennego i architektury współczesnej wsi, Białystok, s.
249-258. 2003b Tradycyjne okno
w architekturze ludowej pogranicza polski-białoruskiego, [w:] X
międzynarodowa konferencja: Kierunki planowania przestrzennego i architektury
współczesnej wsi, Białystok, s. 259-269. Tłoczek I. 1980
Polskie budownictwo drewniane, Wrocław-Warszawa-Kraków. 1985 Dom
mieszkalny na polskiej wsi, Warszawa. Ulman J. ed. 1996
Architektura regionalna Podlasia. Artykuły, wypowiedzi seminaryjne, wypisy z
literatury, rozwiązania konkursowe, Białystok. Wesołowski T. 2001 „Linia
Mołotowa”. Sowieckie fortyfikacje graniczne z lat
1940-1941 na przykładzie 62 Brzeskiego Rejonu Umocnionego, Białystok. Wiśniewski J. 1964
Rozwój osadnictwa na pograniczu polsko-rusko-litewskim
od końca XIV do połowy XVII w., „Acta Baltico-Slavica”, t. 1, s. 115-135. Witkowski W. 2005
Architektura regionalna – rzeczywista potrzeba czy idée
fixe?, „Borussia”, t. 36,
s. 107-117. Zabytki 1992
Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Województwo białostockie, t. 3,
Warszawa. 1985
Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Województwo łomżyńskie, t. 23,
Warszawa. 1988
Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Województwo siedleckie, t. 36/1,
36/2, Warszawa.
[1] Katalog zabytkowych cmentarzy dawnego województwa
siedleckiego nie został opracowany i nie ukazał się drukiem. [2] Podaną liczbę zabytków należy traktować jako
wartość przybliżoną ze względu na luki, powtórzenia i zdarzające się
nieprecyzyjne informacje w archiwach wojewódzkich służb ochrony zabytków. [3] Informacje zawarte w cytowanej monografii należy
zweryfikować w terenie, gdyż nie wszystkie opisane w niej schrony bojowe
istnieją współcześnie. Przykładem takiej sytuacji jest brak schronu
położonego skrajnie w kierunku wschodnim (schron nr 12) w Punkcie Oporu
Drohiczyn (Wesołowski 2001, s. 65 ryc. 26). [4] Szerokie omówienie zróżnicowania regionalnego
tradycyjnej architektury ludowej zawierają prace: Ciołek
G. 1984, Regionalizm w budownictwie wiejskim w Polsce (Przedruk pracy
archiwalnej), t. 1-2, Kraków; Krassowski W. 1957,
Problemy regionalizacji w studiach nad zabudową wsi, [w:] Ze studiów nad
budownictwem wiejskim, „Prace Instytutu Urbanistyki i Architektury”, VI, z.
1/16, Warszawa, s. 57-101; Tłoczek I. 1980, Polskie budownictwo drewniane, Wrocław-Warszawa-Kraków; Pokropek
M. 1976, Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
